Partykułę „nie” z czasownikami piszemy rozdzielnie, a z rzeczownikami, przymiotnikami i przysłówkami w stopniu równym – najczęściej łącznie. Ostateczny zapis zależy jednak także od stopnia przymiotnika lub przysłówka oraz od tego, czy w zdaniu występuje przeciwstawienie.
„Nie” razem czy osobno – szybka ściąga
Najpierw rozpoznaj część mowy. To najprostszy sposób, by ustalić pisownię. W przypadku przymiotników i przysłówków sprawdź jeszcze, czy występują w stopniu równym, wyższym czy najwyższym.
| Część mowy | Pisownia z „nie” | Przykład |
|---|---|---|
| Rzeczownik | Najczęściej łącznie | niepokój, nieporządek |
| Przymiotnik w stopniu równym | Łącznie | niemiły, niecierpliwy |
| Przysłówek w stopniu równym | Łącznie | nieładnie, niedawno |
| Czasownik | Rozdzielnie | nie idę, nie napiszę |
| Przymiotnik w stopniu wyższym lub najwyższym | Rozdzielnie | nie ładniejszy, nie najładniejszy |
| Przysłówek w stopniu wyższym lub najwyższym | Rozdzielnie | nie szybciej, nie najszybciej |
| Zaimek | Rozdzielnie | nie ja, nie mój |
| Liczebnik | Rozdzielnie | nie dwa, nie pierwszy |
Przykłady pisowni łącznej obejmują także rzeczowniki utworzone od innych części mowy, takie jak niewierność czy niewchodzenie. Nie należy jednak przenosić tej zasady na czasowniki: piszemy nie wchodź, ale niewchodzenie.
Kiedy zasada się zmienia?
W stopniu wyższym i najwyższym przymiotników oraz przysłówków „nie” zapisujemy osobno: nie większy, nie największy, nie ciekawiej, nie najciekawiej. Inaczej jest w stopniu równym: nieładny, nieciekawie.
Rozdzielną pisownię stosujemy także wtedy, gdy „nie” wprowadza przeciwstawienie, zwłaszcza z wyrazami lecz, ale albo tylko. W takich zdaniach nie chodzi wyłącznie o zaprzeczenie, lecz o zestawienie dwóch różnych cech lub nazw.
Przykłady takich konstrukcji to:
- nie ładny, lecz brzydki
- nie stary, ale młody
- nie prosto, tylko krzywo
- nie prawda, lecz kłamstwo
- nie przyjaciel, ale wróg
W prostym zdaniu bez przeciwstawienia napiszemy na przykład: To był nieładny obraz. Gdy pojawi się kontrast, zapis zmieni się na: To nie ładny, lecz brzydki obraz.
Ćwiczenia z pisowni „nie”
Spróbuj rozwiązać zadania bez zaglądania do tabeli. Odpowiedzi znajdziesz w następnej sekcji.
Ćwiczenie 1. Uzupełnij zdania
Wstaw „nie” w odpowiedniej formie. Zwróć uwagę na część mowy i znaczenie całego zdania:
- Gdyby kózka … skakała, to by nóżki … złamała.
- … daleko pada jabłko od jabłoni.
- … czyń drugiemu, co tobie … miłe.
- Zgoda buduje, … zgoda rujnuje.
- Co dwie głowy, to … jedna.
- Co za dużo, to … zdrowo.
- Kto pyta, … błądzi.
Ćwiczenie 2. Znajdź błędy w zapisie
W każdym zdaniu popraw zapis partykuły „nie”:
- Nie umiem rozwiązać tego zadania.
- To był nie najładniejszy obraz w galerii.
- W sali panował nieporządek.
- Ona niechętnie przyjęła tę wiadomość.
- To nie łatwe, lecz trudne ćwiczenie.
- Nie napisałem jeszcze wypracowania.
Ćwiczenie 3. Utwórz przysłówki
Do podanych przymiotników dopisz odpowiadające im przysłówki z „nie”:
- niechętny – …
- niedokładny – …
- niespokojny – …
- niezwykły – …
- niejasny – …
- nietrudny – …
- nieszczery – …
- niepoprawny – …
Ćwiczenie 4. Wybierz poprawną formę
W każdym zdaniu wybierz jeden zapis podany w nawiasie:
- To (nie moja / niemoja) książka.
- Na ławce leżał (nieporządek / nie porządek).
- Odpowiedział (niegrzecznie / nie grzecznie) na pytanie.
- To rozwiązanie jest (nie trudniejsze / nietrudniejsze) od poprzedniego.
- (Nie jeden / niejeden) uczeń zna tę zasadę.
- Wczoraj (nie zdążyłem / niezdążyłem) na autobus.
Klucz odpowiedzi
Ćwiczenie 1: 1. nie skakała, nie złamała, 2. Niedaleko, 3. Nie czyń, niemiłe, 4. niezgoda, 5. niejedna, 6. niezdrowo, 7. nie błądzi.
Ćwiczenie 2: Wszystkie zapisy są poprawne. W zdaniu 5 rozdzielna forma nie łatwe wynika z przeciwstawienia, a w zdaniu 2 z użycia stopnia najwyższego.
Ćwiczenie 3: niechętnie, niedokładnie, niespokojnie, niezwykle, niejasno, nietrudno, nieszczere, niepoprawnie.
Ćwiczenie 4: 1. nie moja, 2. nieporządek, 3. niegrzecznie, 4. nie trudniejsze, 5. nie jeden, 6. nie zdążyłem.
